مبحث دوازدهم مقررات ملی ساختمان (ویرایش 1403) با عنوان “ایمنی، بهداشت کار و محیط زیست در حین اجرا“، دوازدهمین کتاب از مباحث 24گانه مقررات ملی است که از منابع آزمون نظام مهندسی به شمار میرود. این مبحث در ویرایشهای قبلی با نام “ایمنی و حفاظت کار در حین اجرا” شناخته میشد و شامل حداقل ضوابط و مقررات به منظور تأمین ایمنی، بهداشت کار و حفاظت از محیط زیست در هنگام اجرای عملیات ساختمانی است.
در ادامه به چند بند مهم از این مبحث اشاره میشود:
33-3-1-12 كار در ساعت غير عادي
كاري كه در خارج از وقت عادي و يا از پيش تعيين شده انجام شود. غیر از كار نگهبانان و كارگران حفاظت و ايمني.
34-3-1-12 كار در شب
كاري كه بين ساعت 22 تا 6 بامداد روز بعد انجام گيرد.
35-3-1-12 کارفرما
شخصي است حقيقي يا حقوقي كه يك يا چند نفر كارگر را در كارگاه ساختماني به درخواست و حساب خود به كار ميگمارد، اعم از اينكه مجری، پيمانكار جزء يا صاحبكار باشد.
6-5-1-12 مجری در کلیه کارگاه های ساختمانی باید فرد دارای صلاحیتی را به عنوان سرپرست ايمني، بهداشت كار و حفاظت محيط زيست (HSE) به طور کتبی به ناظر و صاحب کار معرفی کند. در كارگاههاي ساختمانی با زيربناي کمتر از 2000 مترمربع، مجری با داشتن صلاحیت مربوط می تواند رأساً این وظیفه را عهده دار شود. تعیین و معرفی سرپرست ایمنی رافع وظایف و مسئولیت های مجری نیست.
3-2-2-12 در موارد زير در تمام طول و عرض مجاور کارگاه ساختمانی، احداث راهروي سرپوشيده موقت در راه عبور عمومي الزامي است:
الف: در صورتي كه فاصله بناي در دست تخريب از معابر عمومي كمتر از 40 درصد ارتفاع آن باشد.
ب : در صورتي كه فاصله بناي در دست احداث يا تعمير یا بازسازي از معابر عمومي كمتر از 25 درصد ارتفاع آن باشد.
1-3-3-12 در هر كارگاه ساختماني بايد به تعداد لازم سرویس بهداشتي شامل توالت، روشویی و دوش محصور و مجزا با آب سرد و گرم با رعایت “آیین نامه تأسیسات و تسهیلات بهداشتی” وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی ساخته و آماده شود.
4-12 تجهیزات حفاظت فردی (PPE: Personal Protective Equipment)
کلاه ایمنی، حمايلبند كامل بدن و طناب مهار، عينك ايمني و سپر محافظ صورت، ماسك تنفسي حفاظتي، كفش و پوتين ايمني، چكمه و نيم چكمه لاستيكي، دستكش حفاظتي، لباس كار، گوشي حفاظتي، جليقه نجات، گتر حفاظتي
2-5-12 جانپناه و نرده حفاظتي موقت
1-2-5-12 نرده حفاظتي موقت حفاظي است قائم كه بايد براي جلوگيري از سقوط افراد در شرایطی که ارتفاع سقوط بيش از 120 سانتيمتر باشد نصب گردد.
2-2-5-12 ارتفاع نرده حفاظتي موقت از كف طبقه يا سكوي كار حداقل 0/9 متر و حداکثر 1/1 متر
ارتفاع نرده حفاظتي موقت راه پله و سطوح شيبدار حداقل 0/75 متر و حداکثر 0/85 متر
3-2-5-12 نرده حفاظتي بايد در فواصل حداكثر 2 متر، داراي پايههاي عمودي بوده و ساختمان و اجزاي سازه آن داراي چنان مقاومتي باشد كه بتواند در مقابل نيروها و ضربههاي وارده در تمام جهات مقاومت نمايد. به علاوه نرده بايد مقاومت لازم را براي مواقعي كه در معرض برخورد با وسايل نقليه و ساير وسايل متحرك قرار ميگيرد، داشته باشد.
4-5-12 راهروي سرپوشيده موقت
1-4-5-12 راهروي سرپوشيده موقت، سازهاي است حفاظتي كه به صورت موقت در پيادهروها يا ساير معابر عمومي براي جلوگيري از خطرهاي ناشي از پرتاب شدن مصالح، وسايل و تجهيزات ساختماني احداث ميشود.
2-4-5-12 ارتفاع راهروي سرپوشيده حداقل 2/5 متر و عرض آن نيز حداقل 1/5 متر باشد. در صورتی که عرض پيادهروي موجود كمتر از 1/5 متر باشد، كه در اين صورت، عرض راهروي سرپوشيده باید همعرض پيادهرو باشد.
3-4-5-12 سقف راهرو و ساير قسمتهاي آن بايد توانايي تحمل هرگونه ريزش و سقوط احتمالي مصالح ساختماني را داشته باشد.
4-4-5-12 لبههاي بيروني سقف راهرو بايد داراي ديواره شيبداري از چوب يا فولاد مقاوم به ارتفاع حداقل 1 متر باشد. اين حفاظ بايد در سمت لبه بیرونی سقف راهرو حداقل 30 و حداكثر 45 درجه به سمت بیرون، زاویه داشته باشد.
5-4-5-12 در صورت استفاده از تختههاي چوبي در سقف راهرو، ضخامت آنها بايد حداقل 5 سانتیمتر باشد و به ترتيبي در كنار هم قرار داده شود كه از ريزش مصالح ساختماني به داخل راهرو جلوگيري به عمل آيد. استفاده از مصالح غيرمقاوم مانند توري سيمي، گوني و از اين قبيل ممنوع است. در هر صورت بايد تدابيري اتخاذ شود تا از ريزش هرگونه ابزار، مواد و مصالح، آب و ضايعات از سقف و ديواره های بيروني راهروي سرپوشيده جلوگيري گردد.
6-4-5-12 اطراف راهروي سرپوشيده موقت كه در مجاورت كارگاه ساختماني قرار دارد، بايد داراي حفاظ يا نرده به ارتفاع لازم طبق مقررات باشد.
3-4-5-12 راهرو سرپوشيده طبق مفاد ” آیین نامه ایمنی ساختمان کارگاه ها” مصوب شورای عالی حفاظت فنی، بايد دارای 50 تا 100 لوکس روشنایی در شب و روز باشد.
8-5-12 تور ایمنی
در جایي كه نصب سكوي كار و نرده حفاظتي در ارتفاع بيش از 3/5 متر امکانپذير نباشد، براي جلوگيري از سقوط افراد، بايد با رعايت موارد زير از تورهاي ايمني استفاده شود:
الف: تور ايمني بايد در فاصله و شرايطي كه تولیدکننده آن مشخص کرده است، نصب شود، به نحوي كه در فاصله حداقل 2/4 متر و حداكثر 4/6 متر پايينتر از سطح مبنا نصب گردد تا در صورت سقوط كارگران، امكان اصابت آنها به اجسام سخت وجود نداشته باشد.
ب: برپايي و نصب تور ايمني، همچنين جمعآوري و برچيدن آن بايد توسط شخص ذيصلاح و با استفاده از پیکربند و طناب مهار صورت گيرد. تور ایمنی قبل از استفاده و در مدت بهرهبرداري بايد به طور مستمر توسط شخص ذيصلاح بازرسي و كنترل شود. استفاده از تورهاي فرسوده و آسيب ديده در هر شرایطی ممنوع است.
پ: در استفاده و برپايي و نصب تور ايمني، رعايت “آئيننامه ايمني كار در ارتفاع” مصوب شوراي عالي حفاظت فني الزاميست.
9-5-12 حصار حفاظتی موقت
سازهاي است موقت كه براي حفاظت از کارگاه ساختمانی و جلوگيري از ورود افراد متفرقه و غيرمجاز به داخل محدوده كارگاه ساختماني ساخته و برپا ميگردد. حداقل ارتفاع حصار حفاظتي موقت از كف معبر عمومي يا فضاي مجاور آن باید 1/9 متر باشد. همچنین بايد در فواصل حداكثر 2 متر داراي پايههاي قائم باشد.
9-2-6-12 بازديدهاي دورهاي، معاينه فني و آزمايش قسمتهاي مختلف دستگاه و وسيله بالابر بايد طبق برنامه زير انجام شود:
الف: بازديد روزانه قلابها، حلقهها، اتصالات، چنگكها، كابلها، زنجيرها و به طور كلي تمام لوازمي كه براي بستن و بلند كردن بار استفاده می شود، از نظر فرسودگي، خوردگي، شكستگي، ترك خوردگي و هر نوع عيب و ايراد ظاهري ديگر، توسط متصدي و مسئول دستگاه.
ب : بازديد هفتگی كليه قسمتهاي دستگاه از جنبه فنی توسط شخص دارای صلاحیت.
پ : معاينه فني، آزمايش و صدور برگ گواهي اجازه كار كليه قسمتهاي دستگاه، پیش از استفاده براي اولين بار، پس از هرگونه جابجايي و نصب در محل جديد، همچنین هر 3 ماه يك بار در مدت استفاده توسط شخص دارای صلاحیت.
بعضی صفحات مهم مبحث دوازدهم
- صفحه 16، بند 12-2-2-6، بیرونزدگی اجزای سازههای موقت
- صفحه 19 و 20، پخت قیر و آسفالت
- صفحه 32 تا 36، تجهيزات حفاظت فردي
- صفحه 38، پاخورهای حفاظتی – راهرو سرپوشیده موقت
- صفحه 39، پوشش موقت فضاهای باز
- صفحه 54 تا 57، داربست و تختههای چوبی
- صفحه 58، نردبان
- صفحه 60 و 61، راهپله موقت – راه شیبدار و گذرگاه
- صفحه 71 و 72، گودبرداري (حفر طبقات زيرزمين و پيكني ساختمان)
- صفحه 83 تا 85، حمل و نقل، جابجايي و انبار كردن مصالح
بعضی از کلمات کلیدی مبحث دوازدهم که در سوالات مطرح میشوند، عبارتند از:
- کارگاه ساختمانی
- کار در ساعت غیرعادی – کار در شب
- وسایل و تجهیزات حفاظت فردی (کلاه ایمنی، حمایلبند، دستکش حفاظتی، ماسک تنفسی، جلیقه نجات و…)
- نرده حفاظت موقت
- پاخور حفاظتی
- راهرو سرپوشیده موقت
- تورهای ایمنی
- دستگاهها و وسایل موتوری بالابر
- داربست – تخته داربست – تخته چوبی
- نردبان – نردبان دو طرفه
- راه شیبدار و گذرگاه
